13- فيزيك و شيمى و فنون صناعت
در واقع مسلمين در صنعت،كارهايى انجام دادند كه بعدها در دستغربيها كاملتر شد.انواع ساعتهاى آبى لا اقل از عهد هارون الرشيد نزدمسلمين رواج داشت و تكميل شد.دستگاه آب كشى شادوف را مسلمينتكميل كردند و صليبيها آن را به اروپا بردند.آسياى بادى قرنها قبل ازآنكه در اروپا بوجود آيد در ممالك شرق اسلامى معمول بود و مسعودىو اصطخرى در وصف سيستان از آن سخن گفتهاند. (78) در قرطبه و مراكشصنعت چرم سازى چنان ترقى (CordonnierCordovan) براى كفشگر و تعبير اجناس مراكشى كرد كه لفظ قرطبى (Mrocco) بترتيب جهتسراجى و تيماج در بعضى (Maroquineries) ومراكش السنه اروپائىهنوز يادگاريست ازين صناعت.مخصوصا تاثير مساعى كيمياگران اسلامى همدر توسعه و تكميل علم شيمى قابل ملاحظه است.كيميا گران اسلامى در صنعتخويش و فنون مربوط بدان كارهاى بالنسبه مهم انجام دادند.البته نه آناكسيرى را كه گمان مىكردند جوهر عمر و جوانى است كشف كردندنه حجر الفلاسفه را كه به پندار آنها از مس طلا مىساخت كشف شدنىيافتند.پيشرو كيميا گران اسلام جابر بن حيان بود-كه اروپا وى رابه Geber مىشناخت و بعدها عنوان پدر شيمى هم به او داد. نام
جابر ظاهرا يك شيعه كوفى بوده است از قبيله ازد.پدرش حيان هم دركوفه عطار يا صيدلانى بود و گويند در عهد اموى به عنوان تشيع اعدامشد.خود جابر-هر چند به عنوان باطنى و قرمطى نيز شهرت يافتهبهر حال يكچند احتمالا با امام جعفر صادق ع مربوط بوده و گويند از آنحضرت نيز استفاده كرده است.در اصل تاريخى و حقيقى بودن وجود اوهم بعضى شك كردهاند و منشا شك هم بيشتر كتابهاى متناقض وعجيبى است كه در واقع بعدها به جابر منسوب شده است و از او نيست.
بهر حال شك در وجود جابر اساس معقولى ندارد و كتب غير موثق ومجهول كه به جابر منسوبستبسيار زياد است و ممكن نيست جميع آنهاتاليف يك نفر باشد.در اين آثار كه بررسى صحت و سقم انتسابشان بهجابر هنوز محتاج كارهاى آينده استبهر حال نشانهيى هست از كوششمنظم علمى براى فوايد عملى.جابر،تا جايى كه از كتب موثق منسوببه او مىتوان دريافت كيميا را به عنوان يك علم تجربى تلقى كرد مبتنىبر اساس يك نظريه فلسفى از نوع طبيعيات مشائى كه شايد از تاثيرمحيط حرانى هم خالى نبود (79) در هر صورت، جابر پدر كيمياى قرون وسطىو شيمى امروز جهان است و هر چند قسمتى از كتابهاى منسوب بدومشكوك است نسبت تركيب و تحصيل مواد بسيارى كه بدو دادهاندصحيح است. درين كتابها جابر غير از دستور تهيه بعضى مواد وتركيبات شيميائى،درباب روشهاى مربوط به مطالعات شيمى،نظرياتقابل ملاحظه دارد چنانكه درباره پيدايش فلزات نيز به وسيله وى نظريهيىبيان شده است،موسوم به نظريه كبريت و زيبق.بموجب اين نظريهاختلاف فلزات ششگانه به نسبت تفاوت مقدار گوگرد و جيوه آنهاست،بدينگونه در باب پيدايش فلزات نظريه وى يك نوع تئورى زمين شناسىاست.همچنين وى در بعضى اعمال شيميايى مانند تصعيد،تبخير، ذوب كردن،و متبلور كردن مواد راههاى درست نشان داده است.
همچنين مساله احتراق( اكسيداسيون)و مساله احياء كردن(ردوكسيون)را در اعمال شيميائى وى بود كه به بيان علمى در آورد.
رازى-كه وارث تعليم وى محسوب مىشد-نيز در كيميا،تحقيقاتمهم انجام داد و همچنين در اعمال شيميائى.چنانكه كشف و تركيبزيت الزاج( اسيد سولفوريك)و الكل را به وى منسوب داشتهاند كهدر مورد دوم گويا اكنون جاى ترديد هست.بهر حال مسلمين در ضمناعمال شيميائى خويش بعضى مواد تازه كه بريونانيها مجهول بودبدست آوردند مثل جوهر گوگرد،الكل،تيزاب سلطانى،و جز آنها،بعلاوه در بعضى موارد اشتباهات يونانيها را هم در شيمى اصلاح كردند.
آشنائى با شوره و گوگرد و نفت و قير تدريجا نزد آنها منجر بهاستفاده ازين مواد قابل احتراق شد براى صناعات جنگى.باروت كهوجود آن بزرگترين انقلاب را در فنون جنگى پديد آورد در اروپاى غربى تااواخر قرون وسطى ناشناخته بود،كشف آن را هم غالبا به راجربيكنمنسوب مىدارند اما حق آنست كه اين ماده شيطانى در واقع نخستمتاسفانه بوسيله مسلمين به دست اروپاييها رسيد.اگر چه نه باروت رامسلمين اختراع كردند نه قطب نما را ليكن اين هر دو را اروپا از مسلميناخذ كرد و همينها به اضافه كاغذ و چاپ-كه نيز از مواريث چينىبود-توانستند عصر جديد را در صنعت و فرهنگ اروپا بگشايند.
